Uluslararası Mal Satımında CISG Ne Zaman Uygulanır? Türk Şirketleri İçin Sözleşme Rehberi

CISG, sözleşmede adı geçmese bile uluslararası mal satışına uygulanabilir. “Türk hukuku uygulanır” hükmü de CISG’nin otomatik olarak dışlandığı anlamına gelmeyebilir.

1. CISG neden var?

Uluslararası satımda tarafların farklı ülke hukuklarından gelmesi şu sorunu yaratır: satıcı kendi satış hukukunu, alıcı kendi hukukunu “normal” kabul eder.

CISG:

• sözleşmenin kurulması,
• satıcının teslim yükümlülükleri,
• malların sözleşmeye uygunluğu,
• alıcının inceleme/bildirim yükümlülükleri,
• tarafların ihlale karşı hakları,
• tazminat,
• sözleşmeden dönme

gibi temel alanlarda ortak bir çerçeve sağlar.

Bu, bütün ticari sözleşme hukukunun tek metinde toplandığı anlamına gelmez.

2. CISG hangi satışlarda uygulanabilir?

CISG m.1 çerçevesinde tarafların işyerlerinin farklı devletlerde bulunması ve Sözleşme’nin bağlantı kuralları önem taşır.

En tipik senaryo:

• Türk satıcının Türkiye’de,
• yabancı alıcının başka bir CISG taraf devletinde

işyerinin bulunmasıdır.

Bunun yanında kanunlar ihtilafı kurallarının bir CISG taraf devletinin hukukuna götürdüğü durumlar da Sözleşme’nin uygulanmasına yol açabilir; devletlerin çekinceleri ayrıca dikkate alınmalıdır.

Dolayısıyla “karşı taraf başka ülke şirketi, biz sözleşmede CISG yazmadık” demek Sözleşme’yi devre dışı bırakmaz.

3. Sözleşmede “Türk hukuku uygulanır” yazarsa CISG dışlanmış olur mu?

Çoğu zaman hayır.

UNCITRAL’in uluslararası ticari sözleşmelere ilişkin rehberinde, büyük ölçüde yeknesak içtihat ve öğretide bir CISG taraf devletinin hukukunun seçilmesinin tek başına CISG’den çıkış anlamına gelmediği açıklanır. CISG m.6 taraflara Sözleşme’yi dışlama veya hükümlerinden sapma imkânı verir.

Bu nedenle tarafların amacı CISG’yi dışlamak ise açık bir dışlama hükmü tercih edilebilir.

Ama CISG’yi otomatik olarak dışlamak da her işlemde daha iyi değildir. Önce hangi rejimin ticari beklentiye uygun olduğu değerlendirilmelidir.

4. CISG hangi konuları düzenlemez?

CISG’nin kapsam sınırlarını bilmek en az uygulanma şartları kadar önemlidir.

UNCITRAL materyallerinde özellikle:

• sözleşmenin veya hükümlerinin geçerliliği,
• mülkiyetin/ownership’ın geçişi,
• bazı üçüncü kişi ilişkileri

CISG kapsamı dışında bırakılan alanlar arasında gösterilir.

Bu nedenle “CISG uygulanıyor, başka hukuka gerek yok” yaklaşımı doğru değildir. Geçerlilik, temsil, mülkiyet veya şirket yetkisi gibi konular için uygulanacak ulusal hukuk hâlâ önemli olabilir.

5. Malların sözleşmeye uygunluğu neden en çok uyuşmazlık çıkan alanlardan biridir?

Uluslararası satışta “ayıplı mal” günlük dilde kolay ifade edilir; fakat hukuki analiz daha ayrıntılıdır.

Sözleşme şu unsurları ne kadar açık tanımlarsa uyuşmazlık o kadar yönetilebilir olur:

• kalite standardı;
• teknik spesifikasyon;
• sample/numune;
• miktar ve tolerans;
• paketleme;
• kullanım amacı;
• sertifikalar;
• üretim standardı;
• teslim edilecek dokümanlar.

CISG, malların sözleşmeye uygunluğu için kendi rejimini getirir. Bu nedenle ürün şartnamesi ile hukuk maddeleri birbirinden ayrı düşünülmemelidir.

6. İnceleme ve uygunsuzluk bildirimi neden kritik?

CISG’de alıcının malları incelemesi ve uygunsuzluğu satıcıya bildirmesi özel bir sistem içindedir. Bu alan uluslararası satım uyuşmazlıklarında sıklıkla belirleyicidir.

Sözleşme hazırlanırken:

• inspection yeri ve süresi,
• bağımsız survey/lab testi,
• notice’in e-posta mı resmî bildirim mi olduğu,
• gizli kusurun nasıl ele alınacağı,
• reddedilen malın korunması

gibi konuların açıklaştırılması delil sorununu azaltır.

Tarafların kendi sözleşme mekanizmasını kurarken CISG’nin emredici olmayan yapısından hangi ölçüde yararlanabilecekleri ayrıca değerlendirilmelidir.

7. Tazminatın kapsamı sınırsız değildir

CISG’nin tazminat sistemi, ihlal nedeniyle uğranılan zarar ve kâr kaybını belirli çerçevede ele alır; öngörülebilirlik ve zararı azaltma gibi ilkeler önemlidir.

Bu nedenle yüksek hacimli satışlarda:

• consequential loss,
• lost profits,
• liability cap,
• warranty remedy,
• liquidated damages/ceza koşulu benzeri mekanizmalar

yalnızca “şablon” olarak eklenmemeli; CISG ve uygulanacak tamamlayıcı hukukla birlikte değerlendirilmelidir.

8. Incoterms ve CISG aynı şey değildir

Incoterms® 2020, ICC tarafından geliştirilmiş ticari teslim kurallarıdır ve özellikle:

• delivery,
• risk transfer,
• belirli taşıma/gümrük görevleri,
• cost allocation

konularını düzenler.

CISG ise daha geniş satış hukuku alanına temas eder.

Örneğin FCA Istanbul, Incoterms® 2020 yazmanız, malın sözleşmeye uygun olmaması hâlinde hangi hakların kullanılacağını tek başına çözmez. CISG veya başka uygulanacak hukuk devreye girer.

9. CISG’yi ne zaman dışlamak düşünülebilir?

Tek bir doğru cevap yoktur.

Taraflar CISG’yi dışlamayı örneğin:

• kendi sektörlerinde belirli ulusal hukuk rejimine alışkınlarsa,
• standart sözleşme paketi o ulusal hukuka göre hazırlanmışsa,
• özel ürün/sorumluluk düzenlemeleri CISG’den farklı tasarlanmışsa

düşünebilir.

Buna karşılık farklı ülkelerden iki taraf için CISG, “hangi ülke hukukunu kabul edeceğiz?” pazarlığını nötr bir ortak zemine taşıyabilir.

Karar bilinçli verilmelidir.

10. Sözleşmeye yazılması gereken pratik maddeler

CISG uygulanacak olsun veya olmasın uluslararası mal satışında şu başlıkların özel düzenlenmesi yararlıdır:

• ürün ve teknik spesifikasyon;
• teslim/Incoterms;
• fiyat ve ödeme;
• inspection;
• conformity ve notice;
• warranty/remedies;
• liability limitations;
• force majeure;
• title/IP;
• governing law;
• CISG clause;
• jurisdiction/arbitration.

Sık sorulan sorular

Sonuç

CISG yalnızca akademik milletlerarası ticaret hukuku konusu değildir. Türkiye’den ihracat yapan veya yabancı tedarikçiden mal alan şirket için ürünün uygunluğu, ihbar, tazminat ve sözleşmeden çıkış gibi günlük ticari sonuçları etkileyebilir. En iyi yaklaşım, sözleşme imzalanırken CISG’nin uygulanıp uygulanmayacağına bilinçli karar vermektir.