Gemi veya Yat Satın Almadan Önce Hangi Hukuki Kontroller Yapılmalı? Sicil, Mülkiyet, İpotek ve Haciz Due Diligence

Teknik survey teknenin fiziksel durumunu inceler; hukuki due diligence ise gerçekten kimden, hangi takyidatlarla ve hangi devir mekanizmasıyla satın aldığınızı gösterir.

1. Teknik ekspertiz ile hukuki due diligence farklı sorulara cevap verir

Survey, sea trial, makine ve gövde kontrolleri teknenin fiziksel/teknik durumuna odaklanır. Hukuk incelemesi ise örneğin şunları sorar:

• Satıcı sicildeki malik mi?
• Satıcı şirketi imzalayan kişi gerçekten yetkili mi?
• Gemi üzerinde ipotek veya haciz var mı?
• Satıcının “borçsuz devir” taahhüdünün kapanışta nasıl doğrulanacağı belli mi?
• Mülkiyetin geçişi için hangi şekil ve teslim şartları aranıyor?
• Önceki sicilden terkin ile yeni sicile kayıt birbirine bağlanmış mı?
• Depozito hangi koşullarda iade edilecek?
• Survey sonucu olumsuzsa alıcının çıkış hakkı var mı?

Bu iki inceleme birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.

2. Satıcı kim ve gerçekten satış yetkisi var mı?

İlk kontrol, sicilde görünen malik ile sözleşmedeki satıcının aynı kişi olup olmadığıdır. Şirket satıcıda yalnızca ticaret unvanına bakmak yeterli değildir.

Şirketin güncel kuruluş/registry belgesi, temsil yetkisi, imza düzeni ve gerektiğinde yönetim kurulu/ortaklar kararı incelenmelidir. Yabancı bir şirkette “director” veya “manager” unvanı, kişinin her hukuk sisteminde tek başına gemi satmaya yetkili olduğu anlamına gelmez.

3. Sicil incelemesinde yalnızca malik satırı okunmaz

Güncel registry extract; malik yanında mortgage/ipotek, haciz/arrest, yasaklayıcı kayıtlar ve sicil açıklamalarını da kapsamalıdır.

Bir mortgage varsa şu sorular önemlidir:

• alacaklı kim;
• hangi borcu teminat altına alıyor;
• kapanışta bakiye nasıl teyit edilecek;
• satış bedelinden doğrudan mortgagee’ye ödeme yapılacak mı;
• release/discharge belgesi hangi anda verilecek;
• sicil fekki hangi belgeyle kaydedecek?

TTK m.1014, sicile kayıtlı gemilerin sözleşmeye dayalı rehninin gemi ipoteği yoluyla kurulacağını düzenler. Bu nedenle Türk sicilindeki gemilerde ipotek kaydı finansman ve devir incelemesinin temel başlıklarından biridir.

4. Mülkiyet zinciri neden önemlidir?

Geminin yakın geçmişte birden fazla el değiştirmesi, satıcı şirketin birleşmesi veya unvan değiştirmesi, miras, tasfiye veya icra satışı gibi olaylar title chain’i karmaşıklaştırabilir.

Sicil ile son Bill of Sale arasında kopukluk varsa önceki Bills of Sale, eski/yeni şirket unvanını bağlayan belgeler, merger/succession evrakı veya miras/tasfiye belgeleri zincir hâlinde incelenebilir.

Amaç “fazla belge toplamak” değil; bugün satış yapan kişinin mülkiyetini hukuken açıklayabilmektir.

5. Satış sözleşmesi fiyat dışında neyi çözmeli?

İyi bir gemi/yat satış sözleşmesinde en az şu başlıklar açıklaştırılmalıdır:

• geminin kesin tanımı;
• depozito ve ödeme;
• survey ve sea trial;
• teslim yeri ve zamanı;
• risk ve mülkiyetin geçişi;
• temiz ve takyidatsız devir;
• kapanış belgeleri;
• terkin ve yeni sicile geçişte iş birliği;
• temerrüt ve çıkış;
• uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü.

“Standard form” kullanılması bu konuların somut işleme göre doldurulması ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

6. Türk siciline kayıtlı geminin devrinde şekil önemlidir

TTK m.1001’e göre gemi siciline kayıtlı bir geminin devri için tarafların mülkiyetin devri konusunda anlaşması ve geminin zilyetliğinin geçirilmesi gerekir. Devir anlaşması yazılı olmalı ve imzalar noterce onaylanmalıdır; işlem gemi sicil müdürlüğünde de yapılabilir.

Bu nedenle “e-posta ile anlaştık, parayı ödedim, tekne bende” yaklaşımı sicilli geminin mülkiyet devrinin bütün hukuki şartlarını kendiliğinden karşılamayabilir.

Yabancı sicilli gemilerde uygulanacak hukuk ve yabancı sicil şartları ayrıca değerlendirilir.

7. Operasyonel dönemden kaynaklanan talepler ayrıca araştırılabilir

Gemi; liman, yakıt, bakım, mürettebat, kurtarma, sigorta, charter ve benzeri çok sayıda ilişkiye girer. Basit bir sicil sorgusunun bu ilişkilerden doğabilecek her riski gösterdiği varsayılmamalıdır.

Somut işlemin büyüklüğüne ve geminin kullanım geçmişine göre:

• satıcıdan borçsuzluk/release beyanları;
• belirli hizmet sağlayıcı teyitleri;
• sigorta/claim bilgileri;
• ongoing dispute listesi;
• charter/management sözleşmeleri

incelenebilir.

8. Closing sırası önceden yazılmalıdır

Bir closing sequence örneği:

1. güncel registry extract teyidi;
2. corporate authority belgeleri;
3. mortgage payoff/release teyidi;
4. Bill of Sale’ın uygun şekilde imzası;
5. satış bedelinin kararlaştırılan hesaplara aktarılması;
6. deletion/registry filing;
7. fizikî teslim protokolü;
8. sertifika ve orijinal dosyaların teslimi.

Somut işleme göre sıra değişebilir. Önemli olan para ve title transferinin birbirinden kopmamasıdır.

9. Vergi, gümrük ve sigorta incelemeye paralel yürütülmelidir

Geminin Türkiye’de veya yurt dışında bulunması, özel/ticari kullanımı, ithalat veya geçici giriş statüsü ve alıcı yapısı vergi/gümrük sonuçlarını değiştirebilir.

Hukuki due diligence, vergi veya gümrük danışmanlığının yerine geçmez; ancak sözleşmenin vergi/gümrük gerçekliği bilinmeden hazırlanması da doğru değildir.

10. Alıcı için pratik kontrol listesi

• Güncel registry extract alındı mı?
• Satıcı ile registered owner aynı mı?
• Satıcının imza/temsil yetkisi görüldü mü?
• Mortgage/haciz/arrest kayıtları açıklandı mı?
• Title chain’de boşluk var mı?
• Survey ve sea trial hakları sözleşmede var mı?
• Depozitonun iade şartları açık mı?
• Closing document listesi yazılı mı?
• Bayrak/sicil değişikliği kapanışla birlikte planlandı mı?
• Teslim protokolünde ekipman ve sertifikalar listelendi mi?
• Uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü net mi?

Sık sorulan sorular

Sonuç

Gemi veya yat satın alma işleminin hukuki kalitesi, imzalanan sözleşmenin sayfa sayısıyla değil title, risk ve para akışının ne kadar açık bağlandığıyla ölçülür. Teknik ekspertiz ile hukuk incelemesi birlikte yapıldığında alıcı yalnızca “iyi tekne” değil, planlandığı şekilde devredilebilen bir malvarlığı edinip edinmediğini de görür.